به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و مؤلف تفسیر تنزیلی قرآن کریم، در نشست علمی بازمهندسی فرآیندهای اجتهاد و پژوهش در پرتو تفسیر تنزیلی قرآن کریم که در مدرسه عالی فقاهت عالم آل محمد(ص) با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران برگزار شد، به تبیین نقش ترتیب نزول قرآن در بازنگری روش‌های اجتهاد، استنباط احکام و پژوهش‌های قرآنی پرداخت.
وی با اشاره به ظرفیت‌های مطالعات لغوی قرآن بر اساس ترتیب نزول اظهار کرد: بررسی مفردات و واژگان قرآن با توجه به سیر نزول آیات می‌تواند به فهم معانی و ظرافت‌هایی منجر شود که در مطالعات لغوی بدون توجه به ترتیب نزول، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند.
این پژوهشگر قرآنی با اشاره به گسترش آموزش‌های تخصصی حوزوی در سطوح عالی افزود: توجه روشمند به سیر نزول قرآن می‌تواند افق‌های تازه‌ای در پژوهش‌های حوزوی بگشاید و زمینه‌ساز تحولات مهمی در مطالعات قرآنی و اجتهادی شود.
ضرورت بازنگری در روش بهره‌گیری از قرآن در اجتهاد
حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با تأکید بر ضرورت تقویت جایگاه قرآن در فرآیند اجتهاد بیان کرد: اجتهاد با هدف کشف مراد الهی و استنباط تکالیف شرعی انجام می‌شود و قرآن یکی از منابع اصلی این فرآیند است؛ بااین‌حال، در بخشی از مطالعات فقهی که بر مسائل و استنباط‌های پیشین تمرکز دارند، مراجعه مستقیم به قرآن کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.
وی ادامه داد: در مباحث اصول فقه، پس از بررسی کلی منابع استنباط، معمولاً از مباحث مربوط به کتاب به‌سرعت عبور می‌شود؛ درحالی‌که چگونگی ارتباط با قرآن و دستیابی به برداشت‌های دقیق‌تر از این متن، نیازمند روش‌پردازی، تدوین قواعد و صورت‌بندی علمی است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به تأثیر میزان ارتباط پژوهشگر با متن قرآن بر کیفیت برداشت‌های تفسیری تصریح کرد: هر اندازه ارتباط پژوهشگر با قرآن عمیق‌تر و پرسش‌های او دقیق‌تر باشد، امکان دستیابی به برداشت‌های بیشتری از متن فراهم می‌شود؛ ازاین‌رو، باید چگونگی این ارتباط و ضوابط فهم قرآن در چارچوبی منضبط و علمی بررسی شود.
وی با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری از قرآن در مواجهه با مسائل جدید افزود: قرآن صرفاً برای پاسخگویی به مسائل گذشته نیست؛ بلکه پژوهشگرانی که در پی گسترش مرزهای دانش و ورود به عرصه‌های جدید فقهی هستند، باید ظرفیت‌های این کتاب الهی را برای پاسخگویی به پرسش‌های نو نیز بررسی کنند.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با اشاره به سخن امیرالمؤمنین علی(ع) درباره به سخن درآوردن قرآن خاطرنشان کرد: به سخن درآوردن قرآن به معنای بهره‌گیری از ظرفیت‌های این کتاب الهی برای مواجهه با مسائل و موضوعاتی است که پیش‌تر به‌صورت مستقیم درباره آن‌ها بحث نشده است؛ تحقق این هدف به تقویت توانایی فهم قرآن و تدوین چارچوب‌های روشمند برای بهره‌گیری از آن نیاز دارد.
ترتیب نزول قرآن، زمینه بازنگری در برداشت‌های تفسیری
وی با اشاره به تجربه تدریس فقه‌القرآن اظهار کرد: بررسی استنباط‌های فقهی از آیات باید با توجه به سیر نزول قرآن انجام شود تا مشخص شود برداشت‌های صورت‌گرفته تا چه اندازه با ترتیب نزول و شرایط شکل‌گیری آیات سازگار هستند و در چه مواردی به بازنگری نیاز دارند.
این پژوهشگر قرآنی افزود: در بسیاری از موارد، توجه به سیر نزول می‌تواند به اصلاح برداشت‌های پیشین منجر شود و در مواردی نیز ظرافت‌هایی را آشکار کند که در فهم دقیق‌تر حکم شرعی مؤثر هستند.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با بیان اینکه قرآن طی حدود ۲۳ سال بر پیامبر اکرم(ص) نازل شده است، تصریح کرد: قرآن متنی است که در بستر زمانی مشخص و در ارتباط با تحولات دوران رسالت شکل گرفته است؛ بنابراین، مطالعه آن بدون توجه به تدریجی بودن نزول و شرایط تاریخی و اجتماعی هر مرحله، ممکن است به نادیده گرفتن برخی از زمینه‌های مؤثر در فهم آیات بینجامد.
وی با اشاره به مفهوم تقوا و دیگر مفاهیم قرآنی ادامه داد: برای دستیابی به فهم دقیق یک مفهوم، باید نحوه طرح و گسترش آن را در آیات مختلف بررسی کرد. تفسیر قرآن به قرآن نیز با کنار هم قرار دادن آیات مرتبط، امکان دستیابی به معنای دقیق‌تر را فراهم می‌کند؛ اما توجه به ترتیب نزول می‌تواند ابعاد دیگری از چگونگی شکل‌گیری و گسترش این مفاهیم را آشکار سازد.
این استاد حوزه با اشاره به روش تفسیری علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، بهره‌گیری از ارتباط میان آیات را از ظرفیت‌های مهم تفسیر قرآن دانست و افزود: در کنار بررسی مجموعه آیات مرتبط با یک موضوع، باید به زمان نزول و شرایط شکل‌گیری آن‌ها نیز توجه کرد تا ارتباط میان آیات و مراحل تبیین یک آموزه به‌درستی روشن شود.
شرایط تاریخی نزول، مؤثر در فهم دقیق آیات
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اهمیت شناخت بستر تاریخی نزول قرآن اظهار کرد: مفاهیم و واژه‌های قرآنی باید در ارتباط با شرایط نزول و تحولات جامعه اسلامی بررسی شوند؛ زیرا شناخت این شرایط در فهم دقیق‌تر برخی مفاهیم، مصادیق و شیوه استناد به آیات نقش دارد.
وی افزود: جامعه اسلامی در طول سال‌های رسالت پیامبر اکرم(ص) با تحولات اعتقادی، اجتماعی و فرهنگی متعددی روبه‌رو بوده است. توجه به این تحولات به پژوهشگر کمک می‌کند تا از تعمیم‌های شتاب‌زده پرهیز کرده و نسبت میان آیات و شرایط نزول آن‌ها را دقیق‌تر بررسی کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با اشاره به روایات تفسیری خاطرنشان کرد: در بررسی روایات باید به نحوه استناد معصومان(ع) به آیات قرآن و ارتباط میان آیات مورد استناد توجه کرد. در برخی موارد، ترتیب نزول آیات می‌تواند در فهم بهتر شیوه استدلال و روشن شدن ارتباط میان مفاهیم قرآنی نقش داشته باشد.
وی با بیان اینکه بی‌توجهی به واقعیت‌های تاریخی و شرایط نزول، زمینه برداشت‌های نادقیق را فراهم می‌کند، تصریح کرد: شناخت موقعیت پیامبر اکرم(ص)، شرایط دعوت اسلامی، وضعیت جامعه مسلمانان و محدودیت‌ها و ظرفیت‌های موجود در مراحل مختلف رسالت، از مؤلفه‌های مهم در فهم دقیق‌تر آیات است.
این پژوهشگر قرآنی تأکید کرد: تفسیر تنزیلی با قرار دادن آیات در بستر تاریخی نزول، امکان بررسی دقیق‌تر نسبت میان مفاهیم و تحولات جامعه اسلامی را فراهم می‌کند و می‌تواند در بازنگری روش‌های تفسیری و فقهی مؤثر باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور در ادامه با تبیین تفاوت میان کشف احکام شرعی و فرآیند تربیت دینی جامعه اظهار کرد: شناخت مجموعه احکام شرعی با بررسی چگونگی تبدیل این احکام به یک برنامه تربیتی برای جامعه تفاوت دارد؛ انتقال احکام و اطلاعات دینی به مردم، تمام فرآیند تربیت دینی را تشکیل نمی‌دهد؛ بلکه شکل‌گیری باورها، رفتارها و تعهدات دینی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: تربیت عبادی جامعه با افزایش دانش عبادی مردم یکسان نیست. ممکن است اطلاعات افراد درباره احکام و عبادات افزایش یابد، اما نهادینه شدن رفتارهای دینی به فرآیند تربیتی متناسب با شرایط و ظرفیت‌های جامعه نیاز دارد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر ضرورت توجه به این تمایز در مطالعات فقهی بیان کرد: در بررسی آموزه‌های دینی باید میان شناخت و استنباط حکم، آموزش آن و چگونگی نهادینه‌سازی رفتار دینی تفاوت قائل شد؛ این موضوع می‌تواند در توسعه مطالعات فقهی و بازنگری در روش‌های مواجهه با مسائل اجتماعی راهگشا باشد.
وی با اشاره به نقش تدریج در شکل‌گیری آموزه‌های دینی تصریح کرد: بررسی سیر نزول قرآن نشان می‌دهد که جامعه اسلامی در طول دوران رسالت پیامبر اکرم(ص) مراحل مختلفی را پشت سر گذاشته و ظرفیت‌های اعتقادی، اخلاقی و عبادی آن در بستر این تحولات شکل گرفته است. توجه به این روند در فهم چگونگی گسترش آموزه‌ها و احکام اهمیت دارد.
تفسیر تنزیلی و بازخوانی فرآیند تربیت فقهی
حجت‌الاسلام والمسلمین بهجت‌پور با اشاره به آیات مرتبط با پوشش اسلامی در سوره‌های نور و احزاب گفت: بررسی آموزه‌های فقهی و اجتماعی قرآن باید با توجه به جایگاه آیات در سیر نزول و شرایط شکل‌گیری آن‌ها انجام شود؛در این رویکرد، افزون بر دلالت آیات بر احکام شرعی، ارتباط میان آموزه‌ها و چگونگی شکل‌گیری مجموعه احکام و معارف نیز اهمیت دارد.
وی ادامه داد: در بررسی این موضوعات باید میان دلالت آیات بر اصل یک حکم و زمینه‌های تاریخی و اجتماعی طرح آن تمایز قائل شد. این تفکیک به پژوهشگر کمک می‌کند تا حکم شرعی، شرایط نزول و شیوه تبیین و اجرای آموزه‌ها در جامعه را با یکدیگر خلط نکند.
این پژوهشگر قرآنی با تأکید بر اهمیت بررسی شبکه ارتباطی آموزه‌های فقهی، اخلاقی و تربیتی قرآن خاطرنشان کرد: توجه به سیر نزول می‌تواند جایگاه هر آیه را در مجموعه آموزه‌های قرآنی روشن‌تر کند و امکان بررسی ارتباط میان احکام شرعی و فرآیند تربیت دینی جامعه را افزایش دهد.
وی در پایان، تفسیر تنزیلی را رویکردی مؤثر در بازنگری روش‌های پژوهش و استنباط دانست و تأکید کرد: توجه روشمند به ترتیب نزول قرآن، شرایط تاریخی و اجتماعی شکل‌گیری آیات و مراحل تحول جامعه اسلامی می‌تواند زمینه فهم دقیق‌تر مراد الهی، تعمیق مطالعات قرآنی و فقهی و توسعه ظرفیت‌های اجتهاد برای پاسخگویی به مسائل جدید را فراهم کند.
انتهای پیام/
نظر شما